Maharashtra Sarkar Yojana: महाराष्ट्र सरकार राज्यातील नागरिकांच्या जीवनमानाचा स्तर उंचावण्यासाठी दरवर्षी शेकडो कल्याणकारी योजना राबवते. शेतकरी, विद्यार्थी, महिला, दिव्यांग, व्यावसायिक आणि ज्येष्ठ नागरिक – प्रत्येकासाठी वेगवेगळ्या सरकारी योजना उपलब्ध आहेत.
या सर्वसमावेशक लेखात आपण myscheme.gov.in वर उपलब्ध असलेल्या महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख योजनांची सविस्तर माहिती मराठीत पाहणार आहोत. या सर्व योजनांसाठी तुम्ही घरबसल्या अधिकृत पोर्टलवर अर्ज करू शकता.
महाराष्ट्रातील प्रमुख विभाग आणि उपलब्ध योजनांची यादी
खालील तक्त्यामध्ये कोणत्या विभागांतर्गत किती योजना सक्रिय आहेत याची सांख्यिकी दिली आहे:
| विभाग | एकूण योजना |
| 👥 सामाजिक कल्याण व सशक्तीकरण | ५३ |
| 🎓 शिक्षण व शिष्यवृत्ती | २७ |
| 🏦 बँकिंग, वित्तीय सेवा व विमा | १५ |
| 💼 कौशल्य व रोजगार | १२ |
| 🏭 व्यवसाय व उद्योजकता | १० |
| 👩👧 महिला व बाल विकास | १० |
| 🚜 शेती, ग्रामीण व पर्यावरण | ७ |
| 🏠 घरकुल व निवास | ४ |
| 🏥 आरोग्य व कल्याण | २ |
| 🚌 वाहतूक व पायाभूत सुविधा | १ |
१. सामाजिक कल्याण व सशक्तीकरण योजना (५३ योजना)
सामाजिक कल्याण विभाग हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा विभाग असून यात अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST), ओबीसी (OBC), दिव्यांग, ज्येष्ठ नागरिक आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी (EWS) विविध योजना राबवल्या जातात.
🔹 संजय गांधी निराधार अनुदान योजना
-
लाभार्थी: विधवा, घटस्फोटित, परित्यक्त महिला, अनाथ मुले, आणि गंभीर आजारी किंवा दिव्यांग व्यक्ती.
-
मिळणारा लाभ: दरमहा ₹१,५०० ते ₹३,००० पर्यंत पेन्शन आर्थिक मदत.
-
अर्ज कसा करावा: जवळच्या तहसील कार्यालय किंवा जिल्हा समाज कल्याण कार्यालयात.
🔹 श्रावण बाळ सेवा राज्य निनिवृत्तीवेतन योजना
-
लाभार्थी: ६५ वर्षांवरील दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) ज्येष्ठ नागरिक.
-
मिळणारा लाभ: वृद्धापकाळात हक्काची मासिक पेन्शन.
-
अर्ज कसा करावा: ग्रामपंचायत, सेतू केंद्र किंवा नगरपालिका कार्यालयामार्फत.
🔹 दिव्यांग व्यक्तींसाठी स्वयंरोजगार योजना
-
लाभार्थी: ४०% किंवा त्यापेक्षा जास्त दिव्यांगत्व असलेल्या व्यक्ती.
-
मिळणारा लाभ: स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी सवलतीच्या दरात कर्ज आणि भरीव अनुदान.
-
उद्देश: दिव्यांग बांधवांना आर्थिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर बनवणे.
🔹 अण्णासाहेब पाटील आर्थिक मागास विकास महामंडळ योजना
-
लाभार्थी: खुल्या प्रवर्गातील (General Category) आर्थिकदृष्ट्या मागास तरुण/तरुणी.
-
मिळणारा लाभ: व्यवसाय सुरू करण्यासाठी बँकेकडून मिळणाऱ्या कर्जाच्या व्याजाचा परतावा (व्याज परतावा योजना).
-
कमाल मर्यादा: ₹१० लाखांपर्यंतच्या कर्जावर व्याज परतावा.
२. शिक्षण व शिष्यवृत्ती योजना (२७ योजना)
महाराष्ट्र सरकार राज्यातील विद्यार्थ्यांचे शिक्षण पैशाअभावी थांबू नये म्हणून अनेक शिष्यवृत्ती आणि शैक्षणिक भत्ते पुरवते.
🎓 सावित्रीबाई फुले शिष्यवृत्ती योजना
-
लाभार्थी: मागासवर्गीय कुटुंबातील इयत्ता ५ वी ते ७ वी मध्ये शिकणाऱ्या मुली.
-
मिळणारा लाभ: दरमहा ₹६०० शिष्यवृत्ती.
-
उद्देश: मुलींची शाळागळती रोखणे आणि महिला साक्षरतेला प्रोत्साहन देणे.
-
अर्ज कसा करावा: संबंधित शाळेमार्फत थेट अर्ज केला जातो.
🎓 डॉ. पंजाबराव देशमुख वसतिगृह निर्वाह भत्ता योजना
-
लाभार्थी: अल्पभूधारक शेतकरी किंवा नोंदणीकृत मजुरांची मुले (उच्च शिक्षण घेणारे विद्यार्थी).
-
मिळणारा लाभ: मोठ्या शहरांमध्ये वसतिगृहात राहण्यासाठी आणि जेवणासाठी मासिक निर्वाह भत्ता.
-
पात्रता: कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹८ लाखांपेक्षा कमी असावे.
🎓 राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज शिक्षण शुल्क शिष्यवृत्ती
-
लाभार्थी: OBC, EBC आणि खुल्या प्रवर्गातील उच्च शिक्षण (Professional Courses) घेणारे विद्यार्थी.
-
मिळणारा लाभ: ५०% ते १००% पर्यंत शिक्षण शुल्क (Tuition Fee) माफी + निर्वाह भत्ता.
-
अर्ज कुठून करावा: mahadbt.maharashtra.gov.in
🎓 व्यावसायिक शिक्षण शुल्क प्रतिपूर्ती योजना
-
लाभार्थी: SC/ST/OBC/NT/SBC प्रवर्गातील विद्यार्थी.
-
मिळणारा लाभ: इंजिनिअरिंग, मेडिकल, फार्मसी, मॅनेजमेंट अशा व्यावसायिक अभ्यासक्रमांच्या शुल्काची संपूर्ण किंवा अंशतः परतफेड.
महत्त्वाची टीप (MahaDBT Portal): महाराष्ट्रातील सर्व शैक्षणिक शिष्यवृत्तींसाठी एकच ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म उपलब्ध आहे. विद्यार्थी MahaDBT Portal वर जाऊन आपल्या पात्रतेनुसार अर्ज करू शकतात.
३. बँकिंग, वित्तीय सेवा व विमा योजना (१५ योजना)
🛡️ गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा विमा योजना
-
लाभार्थी: महाराष्ट्रातील १० ते ७५ वयोगटातील सर्व सातबाराधारक शेतकरी व त्यांच्या कुटुंबातील एक सदस्य.
-
मिळणारा लाभ:
-
अपघाती मृत्यू झाल्यास: ₹२ लाख आर्थिक मदत.
-
कायमचे अपंगत्व आल्यास: ₹२ लाख.
-
अंशतः अपंगत्व आल्यास: ₹१ लाख.
-
-
विशेष: या योजनेचा संपूर्ण प्रीमियम सरकार स्वतः भरते, शेतकऱ्यांना १ रुपयाही द्यावा लागत नाही.
🛡️ प्रधानमंत्री जनधन योजना (PMJDY)
-
मिळणारा लाभ: शून्य शिल्लक (Zero Balance) बँक खाते, ₹१ लाख अपघाती विमा, आणि ओव्हरड्राफ्ट (बँकेतून आगाऊ रक्कम उचलणे) सुविधा.
-
अर्ज कसा करावा: कोणत्याही राष्ट्रीयीकृत बँकेत किंवा बँक मित्राकडे जाऊन.
🛡️ प्रधानमंत्री जीवन ज्योती विमा योजना (PMJJBY)
-
मिळणारा लाभ: कोणत्याही कारणाने मृत्यू झाल्यास वारसाला ₹२ लाख जीवन विमा.
-
वार्षिक प्रीमियम: केवळ ₹४३६ (बँक खात्यातून थेट कपात).
-
पात्रता व वयोगट: १८ ते ५० वर्षे वयोगट.
🛡️ प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजना (PMSBY)
-
मिळणारा लाभ: अपघाती मृत्यू किंवा पूर्ण अपंगत्वासाठी ₹२ लाख विमा संरक्षण.
-
वार्षिक प्रीमियम: केवळ ₹२० प्रतिवर्ष.
-
पात्रता व वयोगट: १८ ते ७० वर्षे वयोगट.
४. कौशल्य व रोजगार योजना (१२ योजना)
💼 मुख्यमंत्री युवा कार्य प्रशिक्षण योजना
-
लाभार्थी: १२वी पास, ITI, डिप्लोमा, पदवीधर (Graduates) आणि पदव्युत्तर बेरोजगार तरुण.
-
मिळणारा लाभ: विविध उद्योगांमध्ये ६ महिन्यांची थेट इंटर्नशिप आणि दरमहा ₹१०,००० पर्यंत विद्यावेतन (Stipend).
-
बजेट: या महत्त्वाकांक्षी योजनेसाठी सरकारने ₹५,५०० कोटींची तरतूद केली आहे.
-
अर्ज कुठून करावा: रोजगार महास्वयं पोर्टल
💼 महाराष्ट्र कौशल्य विकास योजना (Pramod Mahajan Skill Development)
-
उद्देश: तरुणांना वेगवेगळ्या क्षेत्रांत रोजगारक्षम आणि आधुनिक प्रशिक्षण देणे.
-
प्रमुख क्षेत्रे: IT, बांधकाम, ऑटोमोबाईल, आरोग्य, पर्यटन आणि रिटेल व्यापार.
-
लाभ: पूर्णपणे मोफत प्रशिक्षण आणि केंद्र/राज्य सरकारचे अधिकृत प्रमाणपत्र.
💼 महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (MGNREGS)
-
लाभार्थी: ग्रामीण भागातील अकुशल कामगार आणि प्रौढ नागरिक.
-
मिळणारा लाभ: एका आर्थिक वर्षात किमान १०० दिवसांच्या हक्काच्या रोजगाराची (कामाची) हमी.
-
अर्ज कसा करावा: आपल्या ग्रामपंचायत कार्यालयात जाऊन जॉब कार्डसाठी अर्ज करावा.
५. व्यवसाय व उद्योजकता योजना (१० योजना)
🏭 मुख्यमंत्री रोजगार निर्मिती कार्यक्रम (CMEGP)
-
लाभार्थी: १८ ते ४५ वर्षे वयोगटातील नवउद्योजक ज्यांना स्वतःचा उत्पादन किंवा सेवा उद्योग सुरू करायचा आहे.
-
मिळणारे अनुदान (Subsidy):
-
सर्वसाधारण प्रवर्ग: प्रकल्प खर्चाच्या १५% ते २५% अनुदान.
-
SC/ST/महिला/दिव्यांग: प्रकल्प खर्चाच्या २५% ते ३५% पर्यंत अनुदान.
-
-
कर्ज मर्यादा: उत्पादन क्षेत्रासाठी कमाल ₹५० लाख आणि सेवा क्षेत्रासाठी कमाल ₹१० लाख.
🏭 प्रधानमंत्री मुद्रा योजना (PMMY)
-
लाभ: नवीन किंवा चालू व्यवसायासाठी कोणत्याही बँक गॅरंटीशिवाय (बिना तारण) कर्ज.
-
कर्जाचे प्रकार:
-
शिशु कर्ज: ₹५०,००० पर्यंत.
-
किशोर कर्ज: ₹५०,००० ते ₹५ लाखांपर्यंत.
-
तरुण कर्ज: ₹५ लाख ते ₹१० लाखांपर्यंत.
-
🏭 स्टार्टअप महाराष्ट्र योजना
-
उद्देश: नवकल्पना (Innovation) आणि नवीन तंत्रज्ञानावर आधारित स्टार्टअप्सना चालना देणे.
-
लाभ: सीड फंड (प्रारंभिक निधी), तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि सरकारी इन्क्युबेशन सेंटर्सची मोफत सुविधा.
-
वेबसाइट: startup.maharashtra.gov.in
👩👧 ६. महिला व बाल विकास योजना (१० योजना)
🌸 मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण योजना
महाराष्ट्रातील सध्याची सर्वात लोकप्रिय आणि थेट लाभ देणारी योजना!
-
लाभार्थी: २१ ते ६५ वर्षे वयोगटातील विवाहित, विधवा, घटस्फोटित आणि गरजू महिला.
-
मिळणारा लाभ: दरमहा ₹१,५०० थेट लाभार्थी महिलेच्या आधार लिंक बँक खात्यात (DBT द्वारे).
-
पात्रता: कुटुंबाचे एकूण वार्षिक उत्पन्न ₹२.५ लाखांपेक्षा कमी असणे आवश्यक.
-
अर्ज कुठे करावा: ladakibahin.maharashtra.gov.in किंवा नारीशक्ती दूत ॲपद्वारे.
🌸 लेक लाडकी योजना
-
लाभार्थी: पिवळे आणि केशरी रेशनकार्ड असलेल्या कुटुंबात जन्मलेल्या मुली.
-
टप्प्याटप्प्याने मिळणारा लाभ (एकूण ₹१ लाख+):
-
मुलगी जन्माला आल्यावर: ₹५,०००
-
इयत्ता पहिलीत गेल्यावर: ₹४,०००
-
इयत्ता सहावीत गेल्यावर: ₹६,०००
-
इयत्ता अकरावीत गेल्यावर: ₹८,०००
-
मुलगी १८ वर्षांची झाल्यावर: थेट ₹७५,००० रोख रक्कम.
-
🌸 बाल संगोपन योजना
-
लाभार्थी: अनाथ, बेघर, किंवा पालकांचा दीर्घ आजार/तुरुंगवास यामुळे संकटात सापडलेली मुले.
-
मिळणारा लाभ: मुलाच्या संगोपनासाठी आणि पोषणासाठी दरमहा ₹१,१०० रुपयांचे आर्थिक सहाय्य.
🌸 प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना (PMMVY)
-
लाभार्थी: पहिल्या आणि दुसऱ्या अपत्याच्या वेळी गर्भवती असणाऱ्या माता.
-
मिळणारा लाभ: गरोदरपणात आणि बाळंतपणात चांगला आहार मिळण्यासाठी ₹५,००० ची रक्कम तीन टप्प्यांत थेट खात्यात.
-
अर्ज कसा करावा: नजीकची अंगणवाडी किंवा प्राथमिक आरोग्य केंद्र (PHC).
७. शेती, ग्रामीण व पर्यावरण योजना (७ योजना)
🚜 नमो शेतकरी महासन्मान निधी योजना
-
मिळणारा लाभ: प्रतिवर्ष ₹६,००० (केंद्र सरकारच्या ‘पीएम किसान’ योजनेच्या ₹६,००० व्यतिरिक्त, म्हणजेच महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना आता वर्षाला एकूण ₹१२,००० मिळतात).
-
लाभार्थी: पीएम किसान योजनेसाठी पात्र असलेले महाराष्ट्रातील सर्व शेतकरी.
-
अर्ज कसा करावा: pmkisan.gov.in वर किंवा नजीकच्या महा-ई-सेवा केंद्रात.
🚜 भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना
-
उद्देश: पारंपरिक शेतीऐवजी फळबाग आणि फुलशेतीला प्रोत्साहन देऊन शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे.
-
लाभ: खड्डे खणणे, कलमे लावणे, खते आणि ठिबक सिंचनासाठी १००% पर्यंत शासकीय अनुदान.
🚜 मागेल त्याला शेततळे योजना
-
मिळणारा लाभ: शेतात जलसाठा निर्माण करण्यासाठी शाश्वत शेततळे बांधण्यासाठी ₹५०,००० पर्यंतचे अनुदान.
-
उद्देश: कोरडवाहू शेतीला संरक्षित सिंचन उपलब्ध करून देणे.
🚜 प्रधानमंत्री पीक विमा योजना (PMFBY)
-
लाभ: दुष्काळ, अतिवृष्टी किंवा कीड लागल्याने पिकांचे नुकसान झाल्यास विम्याद्वारे आर्थिक भरपाई.
-
शेतकऱ्यांचा हिस्सा (प्रीमियम): खरीप पिकांसाठी २%, रब्बी पिकांसाठी १.५% आणि नगदी पिकांसाठी ५%. (महाराष्ट्रात आता केवळ ₹१ भरून पीक विमा उतरवता येतो).
-
अर्ज कुठे करावा: pmfby.gov.in किंवा संबंधित बँक शाखा.
८. घरकुल व निवास योजना (४ योजना)
🏠 प्रधानमंत्री आवास योजना – ग्रामीण (PMAY-G)
-
लाभार्थी: ग्रामीण भागातील बेघर कुटुंबे किंवा कच्च्या व कुडाच्या घरात राहणारे नागरिक.
-
मिळणारा लाभ: पक्के घर बांधण्यासाठी ₹१,२०,००० थेट अनुदान + मनरेगा अंतर्गत मजुरी आणि शौचालय बांधण्यासाठी अतिरिक्त मदत.
🏠 रमाई आवास घरकुल योजना
-
लाभार्थी: अनुसूचित जाती (SC) आणि नवबौद्ध प्रवर्गातील बेघर नागरिक.
-
मिळणारा लाभ: स्वतःच्या जागेवर किंवा शासकीय जागेवर पक्के घर बांधण्यासाठी ₹१.५ लाखांपर्यंत आर्थिक मदत.
🏠 शबरी आवास योजना
-
लाभार्थी: अनुसूचित जमाती (ST) म्हणजेच आदिवासी बांधवांसाठी राखीव योजना.
-
मिळणारा लाभ: डोंगरी व दुर्गम भागात राहणाऱ्या आदिवासी कुटुंबांना घरकुल बांधण्यासाठी विशेष अनुदान.
९. आरोग्य व कल्याण योजना (२ योजना)
🏥 महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना (MJPJAY)
महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी कॅशलेस वैद्यकीय उपचार योजना!
-
मिळणारा लाभ: गंभीर आजारांवर दरवर्षी प्रति कुटुंब ₹५ लाखांपर्यंतचे पूर्णपणे मोफत (कॅशलेस) उपचार व शस्त्रक्रिया.
-
रुग्णालये: महाराष्ट्रातील १,००० पेक्षा जास्त अंगीकृत सरकारी आणि खाजगी रुग्णालये.
-
पात्रता: जुलै २०२४ च्या सुधारित निर्णयानुसार, आता महाराष्ट्रातील सर्व रेशनकार्डधारक कुटुंबे (पिवळे, केशरी, अंत्योदय, पांढरे) आणि सरकारी कर्मचारी या योजनेसाठी पात्र आहेत.
-
अधिकृत माहिती: jeevandayee.gov.in
🏥 आयुष्मान भारत – प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (AB-PMJAY)
-
मिळणारा लाभ: केंद्र सरकारतर्फे प्रतिवर्ष ₹५ लाखांचे आरोग्य विमा संरक्षण.
-
लाभार्थी: २०११ च्या आर्थिक व सामाजिक जनगणनेच्या (SECC यादी) निकषानुसार पात्र असणारी कुटुंबे.
१०. वाहतूक व पायाभूत सुविधा योजना (१ योजना)
🚌 एसटी बस पास सवलत योजना (MSRTC Bus Concession)
-
लाभार्थी: शाळकरी व महाविद्यालयीन विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक, दिव्यांग बांधव आणि महिला.
-
मिळणारा लाभ:
-
६५ ते ७५ वर्षांच्या ज्येष्ठ नागरिकांना आणि सर्व महिलांना तिकीट दरात ५०% सवलत (‘महिला सन्मान योजना’).
-
७५ वर्षांवरील ज्येष्ठांना आणि दिव्यांगांना एसटी बस प्रवास १००% मोफत (‘अमृत ज्येष्ठ नागरिक योजना’).
-
ऑनलाइन अर्ज कसा करावा? (myScheme पोर्टल मार्गदर्शिका)
myScheme हे केंद्र व राज्य सरकारच्या सर्व योजना एकाच अधिकृत पोर्टलवर आहे. यावर अर्ज करण्याची सोपी प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:
-
Step १: सर्वप्रथम अधिकृत वेबसाइट myscheme.gov.in ला भेट द्या.
-
Step २: होमपेजवरील “Find Schemes for Me” (माझ्यासाठी योजना शोधा) या बटणावर क्लिक करा.
-
Step ३: तुमची मूलभूत माहिती अचूक भरा: जसे की राज्य (महाराष्ट्र), लिंग, वय, जात प्रवर्ग, वैवाहिक स्थिती, व्यवसाय आणि वार्षिक उत्पन्न.
-
Step ४: माहिती सबमिट करताच, तुमच्या प्रोफाईलनुसार तुम्ही पात्र असलेल्या सर्व योजनांची यादी स्क्रीनवर दिसेल.
-
Step ५: तुम्हाला ज्या योजनेचा लाभ घ्यायचा आहे, त्यावर क्लिक करून “Apply Now” वर क्लिक करा आणि पुढील प्रक्रिया पूर्ण करा.